Gaz sensörü, ortam havasındaki belirli bir gazın varlığını ve yoğunluğunu ölçen; eşik aşıldığında uyarı veren veya bir emniyet devresini tetikleyen cihazdır. Endüstriyel tesislerde iki farklı amaçla kullanılır: yanıcı gaz kaçağını patlama sınırına ulaşmadan tespit etmek ve zehirli gazın çalışan sağlığını tehdit eden seviyeye çıkmasını önlemek. Bu iki amaç farklı sensör teknolojileri gerektirir.
Doğru dedektörü seçmek, önce hangi gazı aradığınıza karar vermekle başlar. Yanıcı gazlarda ölçüm %LEL biriminde, zehirli gazlarda ppm biriminde yapılır; bu iki dünya birbirinin yerine geçmez. Bu sayfada ürün gamımızdaki sensör teknolojilerini, hangi gaz için hangisinin doğru olduğunu ve montaj sırasında kritik olan noktaları bulacaksınız.
Gaz Dedektörü Çeşitleri ve Sensör Teknolojileri
Sensör teknolojisi, ölçülebilecek gazı ve cihazın davranışını doğrudan belirler. Ürün gamımızda üç dedektör teknolojisi ve bir hava kalitesi transmitteri bulunur.
Katalitik (Pelistor) Sensörlü Gaz Dedektörü — VGD
Yanıcı gaz ve buharların tespiti için kullanılan klasik ve yaygın teknolojidir. Sensör yüzeyinde gazın kontrollü olarak yanması sonucu oluşan sıcaklık değişimi ölçülür.
Ölçüm aralığı 0-100% LEL, çözünürlük 1% LEL'dir. Besleme 24 VDC ±25%'tir. Algıladığı gazlar arasında metan (CH₄), propan (C₃H₈), n-bütan, n-pentan, n-hekzan, n-heptan, n-oktan, hidrojen (H₂), etanol, metanol, aseton, toluen, ksilen, stiren, etilen, asetilen, asetik asit, siklopentan, sikloheksan, propilen, izo-bütan, izo-oktan, izo-propanol, etil asetat, metil-etil-keton ve petrol buharı bulunur.
Geniş gaz yelpazesi ve uygun maliyeti nedeniyle yanıcı gaz izlemenin standart çözümüdür. Çalışması için ortamda oksijen bulunması gerekir; oksijensiz veya silikon buharı içeren ortamlarda sensör zehirlenebilir.
Kızılötesi (IR) Sensörlü Gaz Dedektörü — VGD
Gazın kızılötesi ışığı belirli dalga boylarında soğurması ilkesiyle çalışır. Sensörde yanma olmadığı için oksijene ihtiyaç duymaz ve zehirlenmez; bu da uzun ömür ve düşük bakım anlamına gelir.
Ölçüm aralığı 0-100% LEL, çözünürlük 1% LEL'dir. Analog çıkış 4-20 mA ve 3 adet dijital kontak (NO veya NC) sunar; böylece hem sürekli izleme hem eşik bazlı tetikleme yapılabilir. Besleme 24 VDC ±25%.
Algıladığı gazlar: metan, propan, karbondioksit (CO₂), aseton, benzen, sikloheksan, siklopentan, difloretan, dimetil eter, etan, izobütilen, metil-etil-keton, n-bütan, pentan ve propen.
Oksijenin az olduğu kapalı hacimlerde, silikon içeren ortamlarda ve sensör zehirlenmesi riski taşıyan proseslerde katalitik tipe göre belirgin avantaj sağlar. Ayrıca karbondioksit ölçebilmesi onu katalitik tipten ayırır.
Elektrokimyasal Sensörlü Gaz Dedektörü — VGD
Zehirli gazların ppm seviyesinde tespiti için kullanılır. Gazın elektrot yüzeyinde kimyasal tepkimeye girmesiyle oluşan akım ölçülür; bu yöntem çok düşük derişimleri okuyabilir.
Ölçüm aralıkları gaza göre değişir:
| Gaz | Formül | Ölçüm Aralığı |
|---|
| Karbonmonoksit | CO | 1000 ppm |
| Hidrojen sülfür | H₂S | 0-100 / 0-200 / 0-500 ppm |
| Formaldehit | CH₂O | 0-10 ppm |
| Azot dioksit | NO₂ | — |
| Amonyak | NH₃ | — |
| Klor | Cl₂ | — |
| Azot monoksit | NO | — |
| Kükürt dioksit | SO₂ | — |
| Oksijen | O₂ | — |
Oksijen sensörü ayrı bir amaca hizmet eder: kapalı hacimlerde oksijen seviyesinin çalışan için güvenli aralıkta kalıp kalmadığını izler. Tank içi ve kapalı alan girişlerinde kritik öneme sahiptir.
VCS Sıcaklık, Nem ve Karbondioksit Transmitteri
Gaz kaçağı dedektöründen farklı bir amaca hizmet eder: iç hava kalitesi izleme. Ortamdaki CO₂ yoğunluğunu, sıcaklığı ve bağıl nemi tek cihazda ölçer ve otomasyon sistemine aktarır.
Karbondioksit ölçümü NDIR teknolojisiyle yapılır; ölçüm aralığı 0…5000 ppm, doğruluk %1, çözünürlük 0,1 ppm ve sensör kullanım ömrü 10 yıldır. Sıcaklık ölçüm aralığı −40…+120 °C, doğruluk ±0,3 °C; nem ölçümü 0-100 %rH, doğruluk ±%2 rH'dir. Üzerinde 2x16 COG LCD ekran ve 4 kontrol butonu bulunur. Besleme 10-32 V DC veya 12-32 V AC, güç tüketimi 2,8 W'tır.
HVAC sistemlerinde havalandırma debisini ortamdaki kişi sayısına göre ayarlamak (talep kontrollü havalandırma) için kullanılır; hem konfor sağlar hem enerji tasarrufu getirir.
Hangi Teknoloji Hangi Durumda?
| Teknoloji | Ölçtüğü | Birim | Güçlü Yanı | Sınırı |
|---|
| Katalitik (pelistor) | Yanıcı gaz ve buhar | % LEL | Geniş gaz yelpazesi, uygun maliyet | Oksijen gerektirir, zehirlenebilir |
| Kızılötesi (IR) | Yanıcı gaz + CO₂ | % LEL | Zehirlenmez, uzun ömür, 4-20 mA çıkış | Hidrojen gibi bazı gazları okuyamaz |
| Elektrokimyasal | Zehirli gazlar, O₂ | ppm | Çok düşük derişimde hassas | Sensör ömrü sınırlı, periyodik değişim |
| NDIR (VCS) | CO₂ + sıcaklık + nem | ppm / °C / %rH | İç hava kalitesi, 10 yıl ömür | Kaçak dedektörü değildir |
Gaz Dedektörü Seçerken Nelere Dikkat Edilmeli?
1. Önce Hangi Gazı Aradığınıza Karar Verin
Bu ilk ve en belirleyici sorudur. Yanıcı gaz kaçağı mı arıyorsunuz, yoksa zehirli gaz maruziyetini mi izliyorsunuz? Yanıcı gazda katalitik veya kızılötesi, zehirli gazda elektrokimyasal sensör gerekir. Tesiste her ikisi de varsa iki ayrı dedektör kullanılmalıdır; tek cihaz her iki işi birden yapmaz.
2. %LEL ile ppm Farkını Karıştırmayın
LEL (alt patlama sınırı), bir gazın havada patlayıcı karışım oluşturduğu en düşük derişimdir. Yanıcı gaz dedektörleri bu sınırın yüzdesi olarak ölçer; genellikle %10-20 LEL seviyesinde ön alarm, %40-60 LEL seviyesinde ana alarm kurulur. ppm ise milyonda bir birimidir ve zehirli gazlarda kullanılır. Bir gazın patlayıcı olmadığı derişim, insan için zehirli olabilir; bu yüzden iki ölçüm birbirinin yerine geçmez.
3. Dedektörü Gazın Yoğunluğuna Göre Konumlandırın
Montaj yüksekliği, ölçülen gazın havadan ağır mı hafif mi olduğuna bağlıdır. Bu, sahada en sık yapılan hatadır ve yanlış konumlandırılmış bir dedektör kaçağı hiç görmeyebilir.
- Havadan hafif gazlar (metan, hidrojen, amonyak) tavana doğru yükselir → dedektör tavana yakın monte edilir.
- Havadan ağır gazlar (propan, bütan, LPG, klor, SO₂) zemine çöker → dedektör zemine yakın monte edilir.
- Hava ile benzer yoğunluktakiler (CO) solunum seviyesinde, yaklaşık 1,5 m yükseklikte konumlandırılır.
Ayrıca dedektör olası kaçak noktasına (flanş, vana, kompresör, dolum ağzı) yakın; ancak doğrudan hava akımının süpürdüğü bir noktaya değil, gazın birikebileceği yere konmalıdır.
4. Çıkış Tipini Otomasyon İhtiyacınıza Göre Seçin
Yalnızca eşik aşıldığında bir siren veya vana tetiklenecekse kontak çıkışı yeterlidir. Kızılötesi serimiz 3 adet dijital kontak (NO veya NC) sunar. Derişimi sürekli izlemek, eğilim takibi yapmak veya kayıt tutmak gerekiyorsa 4-20 mA analog çıkış gerekir.
5. Ortam Koşullarını ve Zehirlenme Riskini Değerlendirin
Katalitik sensörler silikon buharı, kurşunlu bileşikler ve yüksek kükürt içeren ortamlarda zehirlenebilir; bu durumda ölçüm sessizce bozulur. Böyle proseslerde kızılötesi sensör tercih edilmelidir. Oksijenin sınırlı olduğu kapalı hacimlerde de kızılötesi teknoloji gerekir, çünkü katalitik sensör çalışmak için oksijene ihtiyaç duyar.
6. Kalibrasyon ve Sensör Ömrünü Planlayın
Gaz dedektörleri emniyet ekipmanıdır ve periyodik kalibrasyon gerektirir. Elektrokimyasal sensörlerin kimyasal yapısı gereği sınırlı bir ömrü vardır ve belirli aralıklarla değiştirilmelidir. Kızılötesi sensörler bu açıdan en uzun ömürlü seçenektir. Devreye alma sırasında kalibrasyon takviminin belirlenmesi önerilir.
Sektöre Göre Kullanım
Doğalgaz ve Kazan Daireleri
Metan kaçağı için katalitik veya kızılötesi dedektör tavana yakın monte edilir. Eksik yanma sonucu oluşan karbonmonoksit için ayrıca elektrokimyasal CO dedektörü solunum seviyesinde konumlandırılır.
Atık Su ve Arıtma Tesisleri
Hidrojen sülfür (H₂S) hem zehirli hem yanıcıdır ve havadan ağırdır; kapalı hacimlerde zemine yakın birikir. Elektrokimyasal H₂S dedektörü 0-100, 0-200 veya 0-500 ppm aralıklarıyla seçilir. Kapalı alan girişlerinde ayrıca oksijen sensörü kullanılmalıdır.
Boya, Kimya ve Solvent Prosesleri
Toluen, ksilen, aseton, etanol ve benzeri solvent buharları için katalitik dedektör uygundur. Silikon içeren proseslerde zehirlenme riski nedeniyle kızılötesi tercih edilmelidir.
LPG Dolum ve Depolama
Propan ve bütan havadan ağırdır; dedektörler zemine yakın, dolum ağzı ve vana gruplarının yakınına konumlandırılır.
Ofis, Okul ve AVM (İç Hava Kalitesi)
Burada amaç kaçak tespiti değil konfor ve enerji verimliliğidir. VCS serisi CO₂ transmitteri ile ortam CO₂ seviyesi izlenir; havalandırma debisi ihtiyaca göre ayarlanarak hem hava kalitesi korunur hem gereksiz enerji tüketimi önlenir.
Sık Sorulan Sorular
Hangi gaz dedektörü tipini seçmeliyim?
Aradığınız gaz belirleyicidir. Yanıcı gaz ve buharlar için katalitik veya kızılötesi sensörlü dedektör (%LEL ölçer), karbonmonoksit ve hidrojen sülfür gibi zehirli gazlar için elektrokimyasal sensörlü dedektör (ppm ölçer) kullanılır. Tesiste her iki risk de varsa iki ayrı cihaz gerekir.
Katalitik ile kızılötesi sensör arasındaki fark nedir?
Katalitik sensör gazı yakarak ölçer, bu yüzden ortamda oksijen bulunmasını gerektirir ve silikon gibi maddelerle zehirlenebilir. Kızılötesi sensör ışık soğurması ile ölçtüğü için oksijene ihtiyaç duymaz, zehirlenmez ve daha uzun ömürlüdür; ayrıca karbondioksit ölçebilir. Buna karşılık hidrojen gibi kızılötesi soğurması olmayan bazı gazları okuyamaz.
%LEL ne demek?
LEL, bir gazın havada patlayıcı karışım oluşturduğu en düşük derişimdir. %50 LEL, patlama sınırının yarısına ulaşıldığı anlamına gelir. Yanıcı gaz dedektörleri bu ölçekte çalışır ve genellikle %10-20 LEL'de ön alarm, %40-60 LEL'de ana alarm verecek şekilde kurulur.
Dedektör hangi yüksekliğe monte edilmeli?
Gazın yoğunluğuna bağlıdır. Metan ve hidrojen gibi havadan hafif gazlarda tavana yakın; propan, bütan ve klor gibi havadan ağır gazlarda zemine yakın monte edilir. Karbonmonoksit havayla benzer yoğunlukta olduğu için solunum seviyesinde, yaklaşık 1,5 m yükseklikte konumlandırılır.
Gaz dedektörü kalibrasyonu gerekir mi?
Evet, gaz dedektörleri emniyet ekipmanıdır ve periyodik kalibrasyon gerektirir. Elektrokimyasal sensörlerin sınırlı bir kimyasal ömrü vardır ve belirli aralıklarla değiştirilmesi gerekir. Kızılötesi sensörler bu açıdan en uzun ömürlü seçenektir.
Bir dedektör birden fazla gazı algılayabilir mi?
Katalitik ve kızılötesi dedektörler geniş bir yanıcı gaz listesini algılar, ancak kalibrasyon tek bir hedef gaza göre yapılır; diğer gazlarda okuma gösterge niteliğindedir. Elektrokimyasal sensörler ise gaza özgüdür — CO sensörü H₂S ölçmez. Birden fazla zehirli gaz izlenecekse her biri için ayrı sensör gerekir.
CO₂ transmitteri ile gaz dedektörü aynı şey mi?
Hayır. VCS serisi CO₂ transmitteri iç hava kalitesini izlemek ve havalandırmayı yönetmek için kullanılır; ölçüm aralığı 0-5000 ppm'dir. Gaz dedektörü ise kaçak ve zehirlenme riskine karşı alarm üreten bir emniyet cihazıdır. İkisi farklı amaçlara hizmet eder ve birbirinin yerine kullanılmaz.
Oksijen sensörü neden gerekir?
Tank, rögar ve depo gibi kapalı hacimlerde oksijen seviyesi, inert gaz birikmesi veya oksidasyon nedeniyle güvenli sınırın altına düşebilir. Bu durum kokusuz ve fark edilmesi zor olduğu için ölümcüldür. Kapalı alan girişlerinde oksijen ölçümü zorunlu bir güvenlik adımıdır.
Sistem Kurulumu ve Teklif
Hangi gazı, hangi ortamda ve hangi derişim aralığında izlemek istediğinizi; ortamın sıcaklık ve nem koşullarını; alarm mı yoksa sürekli izleme mi gerektiğini iletmeniz halinde uygun sensör teknolojisini ve dedektör sayısını birlikte belirleyip teklif hazırlıyoruz.
Ölçümün panelden izlenmesi veya kaydedilmesi gerekiyorsa proses kontrol cihazları ve dijital gösterge ürün gruplarımızı, ortam sıcaklık-nem izlemesi için sıcaklık ve nem sensörleri grubumuzu inceleyebilirsiniz.
TR 
